EM Bokashi (Bokaşi) Kompost yazımızda kompostun faydalarını ve EM Bokashi Sıvısı ile kompost kurulumunu ele almıştık. Bu kez ise, ev ortamında benzer mikroorganizma zenginliğine sahip, doğal ve ekonomik bir alternatif olan Laktik Asit Bakterisi Serumu (LAB Serumu veya diğer bir ifade ile Laktoserum) nasıl hazırlanır, kompost sürecinde nasıl kullanılır ve dikkat edilmesi gerekenler nelerdir, bu sorulara odaklanacağız.
Doğal, Etkili ve Uygun Maliyetli Bir Kompost Aşılayıcı
Laktik Asit Bakterisi Serumu (LAB Serumu veya Laktoserum) Nedir?
Laktik Asit Bakterisi Serumu (LAB Serumu veya Laktoserum), özellikle Lactobacillus türleri başta olmak üzere süt asidi bakterilerinden oluşan, organik atıkların fermantasyonunu ve ayrışmasını kolaylaştıran bir sıvıdır. Anaerobik (oksijensiz) fermantasyon koşullarında yaşayan bu bakteriler, organik maddeyi daha kolay parçalanabilir hale getirerek kompost sürecine katkı sağlar.
LAB Serumu, Bokashi kompostu yönteminde sıklıkla kullanılır. Bu yöntem, organik atıkları hızlıca fermente ederek kötü kokuyu azaltır ve kompost kalitesini artırır.
En baştan belirtmekte fayda var, bu tarif deneme-yanılma yöntemiyle hazırlanmıştır. Dolayısıyla zamana ve hazırlık yapılan ortama göre farklı sonuçların ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu nedenle önerim resmi temsilci(ler) aracılığıyla satılan EM sıvılarını tercih etmeniz yönünde. Çünkü, EM1 sıvısı için gerekli laboratuvar ortamını sağlayabilmek ciddi yatırım isteyen ürün. Evde kullanılan malzemelerdeki zirai ilaç kalıntıları, hazırlık yaptığınız ortamdaki organizma yoğunluğu içeriği etkileyecektir. Dolayısıyla, hazırladığınız kompost sıvısındaki organizmaların türleri ve yoğunlukları bağışıklık sistemi düşmüş bitkilerinizin zarar görmesine neden olabilir. Piyasada EM sıvısı satan pek çok satış noktası mevcut, ancak satın alırken ilgili ürünün sahte ve taklit olmadığından emin olmalısınız.
Laktik Asit Bakterisi Serumu (LAB Serumu) Nasıl Hazırlanır?
Malzemeler
- 1 su bardağı pirinç (nişastası başlangıç kültürü için önemlidir)
- 2 su bardağı içme suyu (klorsuz)
- 500 mL süt (pastörize olabilir, UHT önerilmez çünkü farklı işleme süreçlerinden geçmiştir)
- 1 tatlı kaşığı saf şeker kamışı melası (pekmez alternatif olarak kullanılabilir, ancak katkı maddeleri nedeniyle fermantasyonu bozabilir)
- Temiz kavanozlar (sterilize edilmiş), tülbent ve lastik
Hazırlık Aşamaları
- Pirinç Suyu ile Başlangıç Kültürü Hazırlama
- Pirinci suyla çalkalayarak ve birkaç dakika kadar bekletilerek nişastasını çıkartın.
- Bu nişastalı suyu temiz bir kavanoza alın, ağzını tülbentle kapatın.
- Opsiyonel olarak 2-3 damla limon suyu ya da elma sirkesi damlatarak küf riskini azaltabilirsiniz.
- 2-3 gün boyunca karanlık ve serin bir yerde bekletin.
- Dibinde tortu ve yüzeyde ince bir beyaz tabaka oluşursa doğru yöndesiniz.
- Süt ile Fermantasyon
- Fermente pirinç suyunun süzülmüş halini 1:10 oranında süt ile karıştırın (100 mL pirinç suyu + 1 L süt).
- Oda sıcaklığında (25-30 °C) 5-7 gün bekletin.
- Süreci hızlandırmak ve iyi bakterilerin baskın olmasını sağlamak için bu aşamada süte, eczanelerden veya doğal ürün mağazalarından temin edilebilecek canlı probiyotik toz kapsüller (ozellikle Lactobacillus acidophilus) ekleyebilirsiniz.
- Üstte sarımsı, sulu bir katman (laktoserum) ve altta lor benzeri bir kütle oluşur.
- Serumu Ayırma ve Saklama
- Üstte oluşan sıvıyı dikkatlice süzerek temiz bir cam kavanoza alın.
- 1 tatlı kaşığı saf melas ekleyin. Melas yerine pekmez de kullanılabilir ancak pekmez bazen katkı maddeleri içerdiğinden fermantasyonu bozabilir.
- Hazır sıvı buzdolabında 3-6 ay saklanabilir.
Sıvıdan arta kalan peynirimsi katı maddenin hayvanların sindirim sistemi için oldukça faydalı olduğunu da eklemeliyim.
Laktik Asit Bakterisi Serumu (LAB Serumu) Kullanım Önerileri
| Uygulama Alanı | Seyreltme Oranı | Notlar |
|---|---|---|
| Bokashi Kompostu | 1:100 | Katmanlara serpilerek uygulanır |
| Sıvı Gübre Hazırlığı | 1:20 | Sebzeler ve çiçekler için kullanılır |
| Toprak Uygulaması | 1:50 | Az miktarda toprağa dökülür |
Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Mikrobiyolojik Güvenlik: Evde yapılan fermentasyonlar her zaman stabil değildir. Özellikle sebzelerde kullanmadan önce küçük bir bölgede test edin.
- Koku ve Renk Kontrolü: Kötü koku (çürük yumurta gibi), siyahlaşma veya küf oluşumu varsa çöpe atılmalıdır.
- Malzeme Seçimi: Saf melas, pekmeze göre daha stabil bir şeker kaynağı olabilir. Ancak her iki malzeme de mikroorganizmalar için uygundur.
- Profesyonel Alternatifler: EM1 (Etkili Mikroorganizmalar) gibi ticari etkili mikroorganizma çözümleri, kontrollü üretildikleri için daha güvenlidir.
İpuçları ve Stabil Üretim Önerileri
- pH Kontrolü: Fermantasyonun başında pirinç suyuna 2-3 damla limon suyu ya da elma sirkesi ekleyerek istenmeyen mikroorganizmaların gelişmesini önleyebilirsiniz.
- Sterilizasyon: Kavanozları ve kullanılan tüm ekipmanları sıcak su ile çalkalayarak temizleyin.
- Hava Tahliyesi: Anaerobik ortamı desteklemek için gaz çıkışlı (airlock) bir fermentasyon kavanozu kullanabilirsiniz. Yoksa, kapakta küçük bir delik açıp tıpa takarak da benzer bir sistem oluşturulabilir.
- Şeker Kaynağı: Mümkünse katkısız, saf şeker kamışı melası (blackstrap molasses) tercih edin.
- Probiyotik Takviyesi (Opsiyonel): Süreci hızlandırmak için süte eczanelerden temin edebileceğiniz canlı probiyotik toz kapsüller (özellikle Lactobacillus acidophilus) ekleyebilirsiniz.
- Kontrollü Sıcaklık: Fermantasyon için ideal sıcaklık olan 25–30 °C aralığında tutmaya özen gösterin.
Kompost Aşılayıcı Nasıl Hazırlanır?
Yukarıda yer alan 2 adımın sonunda elde ettiğimiz lactobacillus serum ile artık kompostumuz için gerekli olan aşılayıcıyı hazırlayabiliriz. Öncelikle ihtiyacımız olacak malzemelerden ve aşamalardan bahsedeyim.
Malzemeler:
Yararlı mikroorganizmalar
- Lactobacillus Serumu veya EM1
- Pirinç ya da tahıl kepeği
- Melas ya da Pekmez
- Sıcak su (klorsuz)
- Eğer kolaylıkla bulabiliyorsanız yoğurt suyu (ayran kültürü ile yapılmış ayran değil yoğurt beklediğinde dibinde biriken su).
- Malzemeleri koyup karıştıracağımız bir kap.
Malzemelerimiz de tamamsa artık aşılayıcımızı yapmaya başlayabiliriz.
Kabaca “1:1:50” oranında “15 ml EM1 veya Lactobacillus Serumu: 15 ml Melas veya Pekmez: 1 lt Su”yu 4-5 kg buğday kepeği ile karıştırmaya başlayabiliriz. Oranları biraz göz kararı biraz da eldeki malzemeye göre kendiniz ayarlayabilirsiniz. Kepeğin her tarafı nemlenecek şekilde karışımı iyice yedirin. Nemlendirilen malzeme elde sıkıldığında bir top şeklini almalı, ancak sıktığınızda su damlamalıdır. Dilerseniz bu aşamada bir avuç deniz tuzu eklenerek mineral içeriği zenginleştirilebilir.
Her tarafı serum, su ve pekmez ile ıslatılan kepeği ağzı hava almayacak şekilde mümkünse koyu renk kavanozlara veya başka bir kaba içeride hava kalmayacak şekilde doldurup, karanlık ve serin bir ortamda iki hafta kadar bekletiyoruz.
Kavanozu açtığınızda ekşi, turşu kokusuna yakın bir koku ortaya çıkıyorsa süreç oldukça başarılı geçmiş demektir. Ancak, kötü bir koku oluşmuş, aşılayıcı içerisinde koyu renkli mantar veya küf oluşmuşsa süreçte bir hata oluşmuş, büyük ihtimalle içerik hava almış demektir. Bu durumda aşılayıcı kullanmamız mümkün olmayacaktır.
Laktik asit bakterileriyle fermente olmuş kepeği boşaltıp kuruması için doğrudan güneş almayacak bir alana geniş ve düz bir masaya sermelisiniz. Arada bir karıştırıp iyice kurumasını sağladığımız bu aşılayıcıyı hava almayacak şekilde torba ya da hava almayacak başka bir saklama kabına almalısınız. Böylelikle kompost için kullanacağınız maya artık hazır demektir.
Kavramlar Sözlüğü
- Anaerobik (Oksijensiz) Fermantasyon: Anaerobik, oksijensiz ortamda gerçekleşen biyolojik süreçleri ifade eder. Laktik asit bakterileri (LAB) gibi bazı bakteriler, oksijen bulunmadan organik maddeleri parçalayarak asit ve gaz üretir. Kompostta anaerobik fermantasyon, özellikle Bokashi gibi yöntemlerde kötü kokuları azaltmak ve hızlı ayrışmayı sağlamak için kullanılır.
- Laktik Asit Bakterileri (LAB / Lactobacillus spp.): Bu bakteri grubu, şekerleri laktik aside dönüştürür.
- Özellikleri:
- Oksijensiz ortamda yaşayabilirler (fakültatif anaerob).
- Asidik ortamda çoğalabilirler.
- Zararlı mikroorganizmaların çoğalmasını engelleyerek biyolojik denge sağlarlar.
- Gıda fermantasyonunda ve kompost aktivasyonunda sıkça kullanılırlar.
- Özellikleri:
- Melas ve Pekmez: Şeker üretiminde arta kalan koyu kıvamlı sıvıdır. Melas genellikle şeker kamışından veya pancardan elde edilir. Pekmez ise üzüm veya dut gibi meyvelerden üretilir. Her ikisi de mikroorganizmalar için karbon (şeker) kaynağıdır. Saf melas, katkı maddesi içermediği için fermantasyon süreçlerinde daha stabil bir seçenek olabilir.
- Bokashi Kompostu: Japon kökenli bir kompost yöntemidir. Organik atıklar, etkili mikroorganizmalar (EM) ile fermente edilerek anaerobik şekilde işlenir. Koku yapmaz, hızlı sonuç verir ve balkon/ev ortamına uygundur.
- EM1 (Etkili Mikroorganizmalar): Ticari olarak satılan ve içinde laktik asit bakterileri, maya ve fotosentetik bakteriler gibi faydalı mikroorganizmaları barındıran bir karışımdır. Kompost, toprak sağlığı ve hayvancılık gibi birçok alanda kullanılır.
Evde yapılan LAB Serumu, organik atıkları daha hızlı ve kokusuz biçimde dönüştürmek isteyenler için ekonomik bir çözümdür. Ancak üretim süreci doğası gereği kontrolsüzdür. Bu yüzden deneysel ve dikkatli şekilde kullanılmalı, şüpheli partiler asla kullanılmamalıdır. İpuçları ve stabil üretim önerileri dikkate alınarak serumun kalitesi ve güvenilirliği artırılabilir.